24 twojarecepta24

Czy schizofrenia jest dziedziczna? Co mówią geny i jakie masz szanse na zdrowienie

Schizofrenia ma silny komponent dziedziczny, ale nie przechodzi z pokolenia na pokolenie jak kolor oczu: geny zwiększają ryzyko, a o tym, czy choroba się ujawni, decyduje wiele czynników naraz. Większość osób, które mają chorującego krewnego, nigdy nie zachoruje. To choroba przewlekła, ale przy wczesnym i ciągłym leczeniu wiele osób osiąga długotrwałą remisję i dobrze funkcjonuje.

Geny i ryzyko w liczbach: co oznacza chorujący krewny

Schizofrenia nie ma jednego „genu choroby”. Na ryzyko składa się wkład bardzo wielu wariantów genetycznych, z których każdy osobno znaczy niewiele, oraz czynniki środowiskowe. Dlatego w rodzinie, w której ktoś choruje, ryzyko jest wyższe niż przeciętnie, a mimo to większość krewnych pozostaje zdrowa.

Poniższe wartości to przybliżenia z badań rodzinnych i bliźniaczych. Różnią się między badaniami i nie są przepowiednią dla konkretnej osoby. Pokazują raczej skalę, żeby łatwiej było Ci ją spokojnie ocenić.

Ważny wniosek: chorujący rodzic, brat czy siostra to powód, żeby znać wczesne sygnały i dbać o swoje zdrowie psychiczne, a nie wyrok. Nie istnieje badanie genetyczne, które przewidziałoby, czy konkretna osoba zachoruje na schizofrenię.

Osoba bez chorujących krewnych - Przybliżone ryzyko zachorowania w ciągu życia: W populacji ogólnej na schizofrenię choruje w ciągu życia mniej więcej 1 osoba na 100.

Rodzeństwo osoby chorującej - Przybliżone ryzyko zachorowania w ciągu życia: U brata lub siostry osoby chorującej ryzyko szacuje się na około 1 na 10, więc 9 na 10 rodzeństwa nie zachoruje.

Dziecko jednego chorującego rodzica - Przybliżone ryzyko zachorowania w ciągu życia: Gdy choruje jeden z rodziców, ryzyko u dziecka wynosi w przybliżeniu 1 na 10, a zdecydowana większość dzieci pozostaje zdrowa.

Dziecko dwojga chorujących rodziców - Przybliżone ryzyko zachorowania w ciągu życia: Gdy chorują oboje rodzice, ryzyko u dziecka jest wyraźnie wyższe, w różnych badaniach od około 3 do ponad 4 na 10, ale nadal większość dzieci nie zachoruje.

Bliźnię jednojajowe osoby chorującej - Przybliżone ryzyko zachorowania w ciągu życia: Nawet bliźnię jednojajowe, które ma niemal te same geny, choruje w zależności od badania w około jednej trzeciej do połowy przypadków, co pokazuje, że same geny nie przesądzają.

Co poza genami wpływa na to, czy choroba się ujawni

Geny tworzą podatność, a środowisko może ją wzmocnić albo osłabić. W badaniach z wyższym ryzykiem schizofrenii wiąże się kilka czynników, na które warto zwrócić uwagę, zwłaszcza jeśli w Twojej rodzinie ktoś choruje.

Pierwsze objawy pojawiają się najczęściej u młodych dorosłych i często poprzedza je okres stopniowych zmian: wycofanie się z kontaktów, spadek wyników w nauce lub pracy, kłopoty ze snem, rosnąca podejrzliwość, dziwne przekonania albo słyszenie głosów, których inni nie słyszą. Jeśli zauważasz takie sygnały u siebie lub u bliskiej osoby, możesz zgłosić się do psychiatry na NFZ bez skierowania albo do centrum zdrowia psychicznego, jeśli działa w Twojej okolicy. Więcej o objawach przeczytasz w tekście o schizofrenii.

używanie marihuany i innych substancji psychoaktywnych, szczególnie w okresie dorastania;

powikłania w czasie ciąży i porodu;

ciężkie doświadczenia i przewlekły stres w dzieciństwie;

długotrwała izolacja społeczna.

Czy schizofrenię da się wyleczyć i czym jest remisja

Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, więc lekarze rzadko mówią o wyleczeniu w takim sensie, w jakim leczy się zapalenie płuc. Mówią za to o remisji, czyli okresie, w którym objawy ustępują albo są na tyle słabe, że nie przeszkadzają w życiu, i o zdrowieniu: powrocie do nauki, pracy, relacji i własnych planów. Przy ciągłym leczeniu wiele osób osiąga długotrwałą remisję i dobrze funkcjonuje.

Przebieg bywa bardzo różny. U części osób kończy się na jednym epizodzie, u innych pojawiają się nawroty, a jeszcze inni potrzebują stałego wsparcia. Rokowanie poprawia przede wszystkim wczesne rozpoczęcie leczenia i jego ciągłość, a także dobre relacje z lekarzem i wsparcie bliskich.

Często pada też pytanie o schizofrenię paranoidalną. To określenie pochodzi z klasyfikacji ICD-10 i wciąż widnieje w wielu dokumentacjach, ale nowsza klasyfikacja ICD-11 nie dzieli już schizofrenii na takie podtypy. Szanse na remisję zależą bardziej od przebiegu i ciągłości leczenia niż od nazwy podtypu.

Leki przeciwpsychotyczne: dlaczego ciągłość leczenia tyle znaczy

Leki przeciwpsychotyczne łagodzą objawy psychozy, ale ich drugą, równie ważną rolą jest zapobieganie nawrotom. Charakterystyki produktów leczniczych pokazują to w liczbach z badań u osób ze schizofrenią, u których stan wcześniej się ustabilizował.

W ChPL arypiprazolu (Abilify) opisano 26-tygodniowe badanie u dorosłych z ustabilizowaną przewlekłą schizofrenią: nawrót wystąpił u 34% osób leczonych arypiprazolem i u 57% osób przyjmujących placebo. W ChPL kariprazyny (Reagila) w badaniu trwającym maksymalnie 72 tygodnie nawrót objawów dotyczył 21,6% pacjentów leczonych kariprazyną i 49% pacjentów z grupy placebo. Charakterystyka olanzapiny wskazuje, że lek jest skuteczny w długookresowym leczeniu podtrzymującym u osób, które dobrze odpowiedziały na początku terapii.

Leki mają też działania niepożądane, dlatego leczenie wymaga regularnych kontroli. Przykładowo w ChPL olanzapiny przy stosowaniu przez co najmniej 48 tygodni zwiększenie masy ciała o co najmniej 7% opisano u 64,4% pacjentów, a charakterystyka zaleca m.in. kontrolę stężenia glukozy przed rozpoczęciem leczenia i w jego trakcie. Jeśli coś Cię niepokoi, powiedz o tym psychiatrze. Często da się zmienić lek albo wprowadzić działania, które ograniczą problem.

Rehabilitacja i wsparcie, czyli druga noga leczenia

Same leki rzadko wystarczą, żeby wrócić do pełni życia. Równie ważne są działania, które pomagają odbudować umiejętności, pewność siebie i relacje. Wiele z nich jest dostępnych w ramach NFZ, w poradniach, oddziałach dziennych i centrach zdrowia psychicznego.

Na psychoterapię w poradni potrzebne jest skierowanie z planem leczenia od psychiatry albo innego lekarza ubezpieczenia, który rozpoznał zaburzenie psychiczne. Jak to wygląda w praktyce, opisujemy w tekście o psychoterapii na NFZ.

psychoedukacja dla Ciebie i Twojej rodziny, żeby wszyscy rozpoznawali wczesne sygnały nawrotu;

psychoterapia, w tym terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na objawy psychozy;

trening umiejętności społecznych i radzenia sobie z codziennymi sprawami;

terapia zajęciowa i wsparcie w powrocie do nauki albo pracy;

grupy wsparcia dla osób chorujących i ich bliskich.

Nieleczona schizofrenia: czym grozi i czy szkodzi mózgowi

Bez leczenia nawroty zdarzają się częściej, a każdy epizod psychozy potrafi przerwać naukę, pracę i relacje. Pojawia się ryzyko wycofania z życia, zaniedbywania zdrowia fizycznego, sięgania po alkohol czy narkotyki i problemów finansowych. Charakterystyka kariprazyny przypomina też, że możliwość zachowań samobójczych jest nieodłącznie związana z zaburzeniami psychotycznymi, dlatego osoby z grupy wysokiego ryzyka powinny być leczone pod ścisłym nadzorem.

Pytanie, czy schizofrenia niszczy mózg, budzi wiele lęku. W badaniach obrazowych u części chorujących widać subtelne zmiany w budowie mózgu, a ich przyczyny wciąż się bada. Nie jest to jednak proces podobny do chorób otępiennych, a w badaniach dłużej trwająca, nieleczona psychoza wiąże się z gorszym rokowaniem. To kolejny powód, żeby nie zwlekać z pomocą i nie przerywać leczenia, które działa.

Pilna pomoc: gdzie dzwonić, gdy jest bardzo źle

Jeśli Twoje życie albo życie bliskiej osoby jest bezpośrednio zagrożone, dzwoń pod 112. Gdy pojawiają się myśli samobójcze, nie zostawaj z nimi sam. Całodobowo i bezpłatnie możesz porozmawiać z kimś pod numerem 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie) oraz 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym). Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. W nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania.

Kontynuacja leczenia, gdy wszystko jest już ustalone

Jeśli Twoje leczenie prowadzi psychiatra, a lek i dawka są ustalone i opisane w dokumentacji, możesz złożyć wniosek o e-receptę na kontynuację leczenia. Wypełniasz formularz z wywiadem, ocenia go lekarz (lek. Damian Wojno), a ewentualne pytania dodatkowe padają na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych, nie stawiamy rozpoznania i nie zmieniamy leczenia. Przy pogorszeniu, nowych objawach albo chęci odstawienia leku właściwym miejscem jest wizyta u psychiatry, a lekarz może odmówić wystawienia recepty i Cię tam odesłać.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Abilify (arypiprazol), EMA

Charakterystyka Produktu Leczniczego Reagila (kariprazyna), EMA

Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina), URPL

Najczęstsze pytania

Zobacz też

Wszystkie wpisy działu Pomoc