24 twojarecepta24

Leki przeciwpsychotyczne bez tajemnic: rodzaje, wskazania i kontrole w Twoim leczeniu

Leki przeciwpsychotyczne stosuje się przede wszystkim w schizofrenii i w chorobie afektywnej dwubiegunowej, a o tym, który z nich i w jakim wskazaniu, decyduje psychiatra. Leki nowszej generacji, takie jak kwetiapina, olanzapina czy arypiprazol, różnią się profilem działań niepożądanych, zwłaszcza wpływem na masę ciała, cukier i lipidy. Pokażemy Ci te różnice spokojnie, krok po kroku.

Sześć substancji nowszej generacji w jednym zestawieniu

Zestawienie opiera się na ChPL produktów referencyjnych. Ten sam lek innego producenta może mieć węższe lub szersze wskazania, dlatego punktem odniesienia jest zawsze ulotka z Twojego opakowania. Dane o działaniach niepożądanych pochodzą z punktu 4.8 charakterystyk.

SubstancjaWskazania według ChPLNajczęściej zgłaszane działania niepożądane
Kwetiapina (ChPL Ketrel)Kwetiapina: schizofrenia oraz choroba dwubiegunowa, czyli umiarkowane i ciężkie epizody manii, epizody ciężkiej depresji i zapobieganie nawrotom u osób, które dobrze reagowały na ten lekKwetiapina, u co najmniej 10% osób: senność, zawroty i ból głowy, suchość w ustach, objawy odstawienia, wzrost triglicerydów i cholesterolu, spadek HDL, przyrost masy ciała, spadek hemoglobiny, objawy pozapiramidowe
Olanzapina (ChPL Zolafren)Olanzapina: schizofrenia, także w leczeniu podtrzymującym, średnio nasilone i ciężkie epizody manii oraz zapobieganie nawrotom choroby dwubiegunowej po dobrej odpowiedzi na leczenieOlanzapina, u co najmniej 1% osób: m.in. senność, przyrost masy ciała, wzmożony apetyt, wzrost prolaktyny, glukozy, cholesterolu i triglicerydów, zawroty głowy, akatyzja, parkinsonizm
Arypiprazol (ChPL Abilify)Arypiprazol: schizofrenia u dorosłych i młodzieży od 15 lat, epizody maniakalne w chorobie dwubiegunowej typu I i zapobieganie nowym epizodom u dorosłych, a u młodzieży od 13 lat leczenie manii trwające do 12 tygodniArypiprazol: najczęściej akatyzja i nudności, każde u ponad 3% osób w badaniach z placebo
Rysperydon (ChPL Rispolept)Rysperydon: schizofrenia, umiarkowane i ciężkie epizody maniakalne, a krótkotrwale, do 6 tygodni, także uporczywa agresja w otępieniu alzheimerowskim i u dzieci od 5 lat z obniżoną sprawnością intelektualną i zaburzeniami zachowaniaRysperydon, u co najmniej 10% osób: parkinsonizm, sedacja lub senność, ból głowy, bezsenność
Lurazydon (ChPL Latuda)Lurazydon: schizofrenia u dorosłych i młodzieży od 13. roku życiaLurazydon, u co najmniej 10% osób: akatyzja, nudności, bezsenność
Kariprazyna (ChPL Reagila)Kariprazyna: schizofrenia u dorosłychKariprazyna: najczęściej akatyzja (19%) i parkinsonizm (17,5%), zwykle o nasileniu łagodnym do umiarkowanego

Kiedy psychiatra sięga po te leki

Wspólnym mianownikiem wszystkich sześciu substancji jest schizofrenia. Cztery z nich, czyli kwetiapina, olanzapina, arypiprazol i rysperydon, mają też wskazania w chorobie afektywnej dwubiegunowej, głównie w leczeniu manii i zapobieganiu nawrotom. Spośród nich tylko kwetiapina ma w ChPL Ketrel wskazanie w epizodach ciężkiej depresji w przebiegu tej choroby.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć same choroby, przeczytaj nasze artykuły o schizofrenii i chorobie dwubiegunowej.

Czasem pacjenci słyszą o kwetiapinie stosowanej przy kłopotach ze snem. W ChPL Ketrel bezsenności nie ma wśród wskazań, a co z tego wynika, opisujemy w tekście o Ketrelu na sen. Rozpoznanie, wybór leku i każda jego zmiana należą do psychiatry.

Przyrost masy ciała, cukier i lipidy: różnice między lekami

To jedno z częstych pytań pacjentów i rozumiemy, że może martwić. Odpowiedź brzmi: zależy od leku, a ryzyko da się kontrolować. Charakterystyki mówią o tym tak:

  • Olanzapina: przy leczeniu trwającym co najmniej 48 tygodni przyrost masy ciała o co najmniej 7% wystąpił u 64,4% osób, o 15% u 31,7%, a o 25% u 12,3%. Już po krótkim leczeniu (mediana 47 dni) przyrost o co najmniej 7% dotyczył 22,2% osób.
  • Kwetiapina: przyrost masy ciała i zmiany lipidów należą do działań zgłaszanych u co najmniej 10% osób, a ChPL zaleca ocenę parametrów metabolicznych przed leczeniem i regularne badania kontrolne.
  • Rysperydon: opisywano przypadki znacznego przyrostu masy ciała, dlatego ChPL zaleca regularne kontrolowanie wagi.
  • Kariprazyna: obserwowano znaczące zwiększenie masy ciała, które należy regularnie monitorować.
  • Lurazydon: ChPL zaleca monitorowanie masy ciała, a zwiększenie stężenia glukozy obserwowano w badaniach rzadko.
  • Arypiprazol: w badaniach klinicznych nie powodował klinicznie istotnego przyrostu masy ciała u dorosłych, a po wprowadzeniu do obrotu przyrost obserwowano zwykle u osób z czynnikami ryzyka, np. cukrzycą, chorobami tarczycy lub gruczolakiem przysadki. U młodzieży z chorobą dwubiegunową wiązał się z przyrostem masy ciała po 4 tygodniach leczenia.

Objawy podwyższonego cukru, które warto znać

ChPL olanzapiny i rysperydonu zalecają, by u osób leczonych lekami przeciwpsychotycznymi obserwować objawy hiperglikemii: nadmierne pragnienie, częste oddawanie dużych ilości moczu, wzmożony apetyt i osłabienie. Osoby z cukrzycą powinny regularnie sprawdzać, czy kontrola glikemii się nie pogarsza. ChPL olanzapiny podaje przykład harmonogramu badania glukozy: przed leczeniem, 12 tygodni po jego rozpoczęciu, a potem raz w roku.

Jeśli zauważysz, że Twoja waga rośnie, nie odstawiaj leku samodzielnie. Zapisuj pomiary i pokaż je psychiatrze, który oceni, czy potrzebne są badania albo zmiany w leczeniu.

Ruchy mimowolne, gorączka, senność: inne ostrzeżenia z ChPL

Akatyzja to przykry wewnętrzny niepokój i potrzeba ciągłego ruchu. Razem z parkinsonizmem należy do działań najczęściej zgłaszanych przy kariprazynie, a przy lurazydonie i arypiprazolie akatyzja jest na czele listy. Przy dłuższym leczeniu mogą pojawić się dyskinezy późne, czyli mimowolne ruchy głównie języka i twarzy; według ChPL Ketrel mogą się one nasilić, a nawet pojawić dopiero po zakończeniu leczenia.

Rzadkim, ale groźnym powikłaniem jest złośliwy zespół neuroleptyczny: bardzo wysoka gorączka, sztywność mięśni, zaburzenia świadomości, wahania ciśnienia i przyspieszone tętno. Taki zestaw objawów wymaga pilnej pomocy lekarskiej, a w razie zagrożenia życia wezwij 112.

U osób w podeszłym wieku z otępieniem atypowe leki przeciwpsychotyczne zwiększały śmiertelność w badaniach. ChPL olanzapiny nie zaleca jej przy psychozie i zaburzeniach zachowania spowodowanych otępieniem, a ChPL kariprazyny nie zaleca jej u osób starszych z otępieniem.

Senność i zawroty głowy wpływają na prowadzenie pojazdów. ChPL kwetiapiny i rysperydonu radzą nie prowadzić, dopóki nie znasz swojej reakcji na lek. Wszystkie sześć charakterystyk zaleca ostrożność przy łączeniu z alkoholem i innymi lekami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy, przy rysperydonie wprost z powodu ryzyka nasilonej sedacji, a ChPL kariprazyny zaleca w czasie leczenia unikać alkoholu.

Niektóre połączenia są przeciwwskazane. Dotyczy to kwetiapiny z inhibitorami CYP3A4, np. inhibitorami proteazy HIV, lekami przeciwgrzybiczymi z grupy azoli, erytromycyną i klarytromycyną, a lurazydonu z silnymi inhibitorami i silnymi induktorami tego enzymu, m.in. karbamazepiną, ryfampicyną i dziurawcem. Kariprazyna jest przeciwwskazana z silnymi inhibitorami oraz silnymi lub umiarkowanymi induktorami CYP3A4, a olanzapina przy ryzyku jaskry z wąskim kątem przesączania.

Kontrole, o które warto zadbać

Spis poniżej możesz potraktować jak ściągę przed wizytą. Zakres i częstotliwość badań ustala Twój lekarz.

  • masa ciała, mierzona regularnie i zapisywana;
  • glukoza we krwi, zwłaszcza przy cukrzycy, otyłości lub cukrzycy w rodzinie;
  • lipidy: cholesterol całkowity, LDL i HDL oraz triglicerydy;
  • objawy związane z prolaktyną, np. zaburzenia miesiączkowania, mlekotok, spadek libido czy zaburzenia wzwodu, szczególnie przy rysperydonie;
  • zawroty głowy lub omdlenia przy wstawaniu, bo olanzapina i lurazydon mogą wywoływać niedociśnienie ortostatyczne;
  • nowe, mimowolne ruchy twarzy, języka lub kończyn.

Przedłużenie recepty, gdy leczenie jest już ustalone

Doustne postaci tych leków wydaje się na receptę (Rp) i nie należą one do substancji psychotropowych z urzędowego wykazu. Jeśli Twoje leczenie jest stabilne i udokumentowane, możesz złożyć wniosek o e-receptę na kontynuację: wypełniasz formularz z wywiadem, a wniosek ocenia lekarz, który może dopytać o szczegóły na czacie albo odmówić.

Ta droga służy wyłącznie przedłużeniu leczenia, które ustalił psychiatra. Jeśli objawy wracają, pojawiły się nowe działania niepożądane albo chcesz zmienić lek, potrzebna jest wizyta u psychiatry. Nie przerywaj leczenia na własną rękę: przy kwetiapinie objawy odstawienia należą do działań zgłaszanych u co najmniej 10% osób.

Substancje z tej grupy

Źródła

Najczęstsze pytania

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Gdy życie jest bezpośrednio zagrożone, dzwoń pod 112.

Jak dbamy o rzetelność artykułów? Odpowiedź znajdziesz w wytycznych redakcyjnych.