CHAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa: jak ją rozpoznać i leczyć krok po kroku

Co oznacza CHAD i skąd nazwa „dwubiegunowa”

Skrót CHAD pochodzi od pełnej nazwy: choroba afektywna dwubiegunowa. „Afektywna” znaczy, że dotyczy przede wszystkim nastroju i energii, a „dwubiegunowa”, że nastrój może przesuwać się w dwie przeciwne strony. Na jednym biegunie leży depresja, na drugim mania albo jej łagodniejsza odmiana, hipomania.

Między epizodami wiele osób funkcjonuje zupełnie dobrze, pracuje, uczy się i prowadzi zwykłe życie. To ważna informacja, jeśli dopiero oswajasz się z rozpoznaniem: rozpoznanie nie mówi wszystkiego o tym, kim jesteś, a CHAD to choroba, którą da się leczyć i w dużej mierze kontrolować.

Psychiatrzy wyróżniają kilka postaci choroby. W typie I pojawiają się pełne epizody manii, często bardzo nasilone. W typie II dominują epizody depresji, a fazy wzmożonego nastroju mają postać hipomanii, która bywa przeoczona, bo z zewnątrz wygląda jak przypływ energii i dobrego humoru. Zdarzają się też stany mieszane, w których objawy obu biegunów występują jednocześnie, na przykład przygnębienie połączone z pobudzeniem i gonitwą myśli.

Objawy CHAD w poszczególnych fazach

Objawy zależą od tego, w której fazie jesteś. Warto znać obie strony, bo osoba chora często dobrze pamięta depresję, a wzmożony nastrój ocenia jako „wreszcie normalny”.

W fazie depresji obniża się nastrój i napęd. Trudniej wstać z łóżka, cieszyć się czymkolwiek i skupić się na zadaniach. Pojawia się poczucie winy, bezwartościowości, zmiany snu i apetytu, a u części osób myśli rezygnacyjne lub samobójcze. Więcej o samej depresji przeczytasz w poradniku o objawach i leczeniu depresji.

W fazie manii nastrój jest podwyższony albo drażliwy, a energii wydaje się nie ubywać. Hipomania ma podobny charakter, ale jest łagodniejsza i zwykle nie odbiera zdolności do pracy. Typowe sygnały to:

wyraźnie mniejsza potrzeba snu bez uczucia zmęczenia,

przyspieszona mowa, trudność w przerwaniu wypowiedzi, gonitwa myśli,

przecenianie własnych możliwości, wielkie plany podejmowane z dnia na dzień,

ryzykowne decyzje: duże wydatki, pożyczki, nagłe zmiany pracy, ryzykowne zachowania seksualne,

rozdrażnienie, konflikty z bliskimi, łatwe rozpraszanie się,

w ciężkiej manii objawy psychotyczne, na przykład przekonanie o szczególnej misji.

Skąd bierze się choroba dwubiegunowa i jaką rolę grają geny

Nie ma jednej przyczyny choroby afektywnej dwubiegunowej. Najlepiej opisuje ją model, w którym podatność biologiczna spotyka się z obciążeniami z otoczenia. Wśród czynników biologicznych ważne miejsce zajmują geny: choroba częściej występuje w rodzinach, w których ktoś już na nią chorował albo miał poważne zaburzenia nastroju.

Dziedziczność oznacza jednak większe ryzyko, a nie wyrok. Wiele osób z obciążonym wywiadem rodzinnym nigdy nie zachoruje, a część chorych nie zna nikogo w rodzinie z podobnymi problemami. Jeśli w Twojej rodzinie ktoś choruje na CHAD, warto po prostu powiedzieć o tym psychiatrze, bo to cenna wskazówka diagnostyczna.

Epizod może zostać wyzwolony przez czynniki, na które masz częściowy wpływ:

zarwane noce, praca zmianowa, zmiana stref czasowych,

silny stres, żałoba, konflikty, ale także bardzo radosne wydarzenia,

alkohol i substancje psychoaktywne, w tym stymulanty,

okres po porodzie,

samodzielne odstawienie leków albo przyjmowanie leku przeciwdepresyjnego bez osłony stabilizatora nastroju.

Jak psychiatra stawia diagnozę CHAD

Rozpoznanie stawia psychiatra na podstawie rozmowy, obserwacji i historii dotychczasowych epizodów. Nie istnieje badanie krwi ani obrazowe, które samo potwierdziłoby chorobę. Badania laboratoryjne służą raczej wykluczeniu innych przyczyn objawów, na przykład chorób tarczycy, oraz przygotowaniu do leczenia.

Droga do diagnozy bywa długa. Pierwszy epizod to często depresja, więc pacjent najpierw słyszy rozpoznanie depresji. Dopiero gdy wyjdzie na jaw wcześniejszy okres podwyższonego nastroju, obraz się zmienia. Dlatego psychiatra dopytuje o sen, energię i zachowania w przeszłości, a czasem prosi o rozmowę z bliską osobą, która lepiej pamięta, jak wyglądały Twoje „dobre okresy”.

Do wizyty możesz się przygotować: zanotuj, kiedy pojawiały się zmiany nastroju i ile trwały, jakie leki już przyjmowałeś lub przyjmowałaś i jak na nie reagował Twój organizm, czy ktoś w rodzinie chorował psychicznie. Dziennik nastroju prowadzony przez kilka tygodni bardzo ułatwia lekarzowi pracę. Nie przejmuj się, jeśli nie pamiętasz wszystkiego dokładnie, bo psychiatra pomoże Ci uporządkować tę historię pytaniami.

Leki na CHAD i psychoterapia: co wchodzi w skład leczenia

Leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej ma dwa cele: opanować bieżący epizod i zapobiegać kolejnym. Zwykle trwa latami, a jego podstawą są stabilizatory nastroju i wybrane leki przeciwpsychotyczne. Lek i jego dawkę dobiera psychiatra, a poniższe zestawienie ma Ci tylko pomóc zrozumieć, czemu służy każda z opcji.

Węglan litu (stabilizator nastroju) - Do czego służy według ChPL lub praktyki: Charakterystyka produktu wskazuje lit w leczeniu epizodu maniakalnego i w zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej. - Na co zwrócić uwagę: Lit ma wąski margines bezpieczeństwa, dlatego jego stężenie we krwi trzeba regularnie oznaczać, a przed leczeniem ocenia się tarczycę, nerki i serce.

Lamotrygina (lek przeciwpadaczkowy o działaniu stabilizującym) - Do czego służy według ChPL lub praktyki: Według ChPL lamotrygina służy u dorosłych od 18. roku życia do zapobiegania epizodom depresji w CHAD typu I, gdy przeważają epizody depresyjne. - Na co zwrócić uwagę: Lamotrygina nie jest wskazana do doraźnego leczenia manii ani depresji, a każdą nową wysypkę trzeba od razu pokazać lekarzowi.

Kwetiapina (lek przeciwpsychotyczny) - Do czego służy według ChPL lub praktyki: Charakterystyka kwetiapiny obejmuje leczenie epizodów maniakalnych i epizodów ciężkiej depresji w przebiegu choroby dwubiegunowej oraz zapobieganie nawrotom u osób, które dobrze zareagowały na ten lek. - Na co zwrócić uwagę: Kwetiapina wpływa na sprawność psychiczną, więc do czasu poznania własnej reakcji na lek nie należy prowadzić pojazdów.

Leki przeciwdepresyjne - Do czego służy według ChPL lub praktyki: Psychiatra może je dołączyć w epizodzie depresji, zwykle razem ze stabilizatorem nastroju. - Na co zwrócić uwagę: Przyjmowane bez osłony mogą wywołać hipomanię lub manię, dlatego w CHAD wymagają ścisłej kontroli lekarza.

Psychoterapia i psychoedukacja - Do czego służy według ChPL lub praktyki: Uzupełniają farmakoterapię i pomagają rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu oraz dbać o rytm dnia. - Na co zwrócić uwagę: Nie zastępują leków w ostrym epizodzie, ale pomagają zmniejszyć ryzyko kolejnych.

Bezpieczeństwo leczenia, które warto znać

Lit wymaga stałej współpracy z lekarzem. Charakterystyka produktu podkreśla, że stężenia toksyczne są bliskie leczniczym, a pierwsze objawy toksyczności, przy których potrzebny jest pilny kontakt z lekarzem, to między innymi biegunka, wymioty, drżenie, chwiejny chód, splątanie i senność. Stężenie litu mogą podnieść niektóre leki przeciwbólowe z grupy NLPZ, część leków na nadciśnienie i leki moczopędne, dlatego o każdym nowym leku informuj lekarza. Lit jest przeciwwskazany w ciąży i podczas karmienia piersią. Działanie lecznicze pojawia się według ChPL po 1-3 tygodniach. Więcej o lekach przeciwpsychotycznych stosowanych w CHAD znajdziesz na stronie o kwetiapinie.

Lamotrygina może wywołać reakcje skórne, zwykle w ciągu pierwszych ośmiu tygodni leczenia. W badaniach u osób z chorobą afektywną dwubiegunową ciężka wysypka dotyczyła około 1 na 1000 pacjentów. Ryzyko rośnie przy zbyt szybkim zwiększaniu dawki, dlatego tempo ustala wyłącznie lekarz.

Leki przeciwdepresyjne mają w charakterystykach ostrzeżenie, które dotyczy także osób z CHAD: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Jeśli to zauważysz u siebie albo u bliskiej osoby, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Ogólne informacje o tej grupie znajdziesz w opisie leków przeciwdepresyjnych.

Nie odstawiaj leków na własną rękę, nawet jeśli czujesz się świetnie. Dobre samopoczucie to często efekt leczenia, a nagłe przerwanie terapii zwiększa ryzyko nawrotu. Jeśli działania niepożądane są uciążliwe, opowiedz o nich psychiatrze, bo zwykle da się znaleźć inne rozwiązanie.

Życie z chorobą dwubiegunową na co dzień

Leki to fundament, ale Twoje codzienne nawyki mają duże znaczenie. Najwięcej daje stały rytm snu: kładzenie się i wstawanie o podobnych porach, także w weekendy. Skrócony sen bywa jednym z pierwszych zwiastunów manii, więc warto traktować go jak lampkę ostrzegawczą.

Pomaga też plan na gorsze dni, przygotowany w okresie dobrego samopoczucia. Zapisz w nim, jakie sygnały u Ciebie zapowiadają epizod, do kogo dzwonisz, jakie decyzje finansowe odkładasz, gdy czujesz przypływ euforii, i kto z bliskich może Ci wtedy pomóc. Alkohol i inne substancje psychoaktywne zaburzają działanie leków i sen, dlatego najlepiej ich unikać.

Wsparcie bliskich jest bardzo cenne. Jeśli chcesz, zaproś partnera, partnerkę lub kogoś z rodziny na jedną z wizyt albo na zajęcia psychoedukacyjne. Osoba z boku często szybciej zauważa pierwsze sygnały zmiany fazy, na przykład przyspieszoną mowę czy nagłe zakupy, a wspólnie ustalony plan pozwala reagować spokojnie, bez poczucia, że ktoś Cię kontroluje. Grupy wsparcia dla osób z zaburzeniami nastroju i ich rodzin to kolejne miejsce, gdzie przekonasz się, że nie jesteś z tym sam ani sama.

Jeśli przy zaostrzeniu potrzebujesz zwolnienia z pracy, najlepiej zwrócić się do psychiatry prowadzącego, który zna przebieg Twojej choroby i może ocenić niezdolność do pracy.

Kiedy potrzebujesz pomocy od razu, bez czekania

Niektóre sytuacje wymagają reakcji od razu, bez czekania na zaplanowaną wizytę. Należą do nich myśli samobójcze lub plan odebrania sobie życia, objawy psychotyczne, skrajne pobudzenie, kilka nocy prawie bez snu połączonych z ryzykownymi działaniami, a także objawy mogące świadczyć o zatruciu litem.

Nie musisz radzić sobie z tym sam ani sama. Możesz zadzwonić pod 116 123, telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, czynny całodobowo, bezpłatnie. Drugi numer to 800 70 2222, Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, także całodobowo, bezpłatnie. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. Gdy życie jest bezpośrednio zagrożone, wybierz 112 albo jedź na najbliższą izbę przyjęć szpitala.

Leczenie CHAD online: co jest możliwe, a co nie

Rozpoznanie choroby afektywnej dwubiegunowej i pierwszy dobór leków to zadanie psychiatry na wizycie. Przez internet nie zaczyna się takiego leczenia. Online możliwa jest natomiast kontynuacja terapii, która jest już prowadzona i udokumentowana.

W twoja-recepta24 wygląda to tak: wypełniasz formularz z wywiadem i dołączasz dokumentację, na przykład kartę informacyjną lub zaświadczenie od psychiatry. Wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a jeśli czegoś brakuje, zada pytania na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych i nie zastępujemy psychiatry prowadzącego. Lekarz może odmówić, zwłaszcza gdy leczenie wymaga aktualnych badań, jak przy licie, albo gdy opis sugeruje zaostrzenie choroby. Gdy lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku.

Zanim złożysz wniosek, sprawdź, jakie dokumenty przygotować do kontynuacji leczenia. Szczegóły procesu opisuje strona e-recepty psychiatrycznej.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Zoloft (sertralina, URPL) - ostrzeżenie o aktywacji manii

Telefon 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym

Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222