Ketrel na sen: o co zapytać lekarza, zanim przyjmiesz kwetiapinę
Ketrel na sen bywa przepisywany, choć kwetiapina jest lekiem przeciwpsychotycznym, a bezsenność nie figuruje wśród jej wskazań w Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL). Senność jest jej bardzo częstym działaniem niepożądanym i dlatego część lekarzy wykorzystuje ją poza wskazaniami. Zanim uznasz, że to dobre rozwiązanie dla Twojego snu, poznaj ryzyka: metaboliczne, sercowo-naczyniowe i szczególne zagrożenia u osób starszych z otępieniem.
Czym jest Ketrel i do czego go zarejestrowano
Ketrel to jedna z nazw handlowych kwetiapiny, atypowego leku przeciwpsychotycznego. Według ChPL produktu Ketrel lek jest wskazany w leczeniu schizofrenii oraz choroby dwubiegunowej: epizodów maniakalnych o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, epizodów ciężkiej depresji w jej przebiegu i zapobiegania nawrotom u osób, które wcześniej zareagowały na kwetiapinę. Bezsenności na tej liście nie ma.
Kwetiapinę wydaje się na receptę (kategoria Rp). Nie jest substancją psychotropową w rozumieniu polskiego wykazu, ale to nie znaczy, że jest lekiem łagodnym. W obrocie są tabletki powlekane 25 mg, 100 mg, 150 mg, 200 mg i 300 mg, tabletki o przedłużonym uwalnianiu oraz zawiesina doustna. Mała moc 25 mg istnieje między innymi dlatego, że leczenie wprowadza się stopniowo, a nie dlatego, że to osobna „wersja na sen”.
Jeśli chcesz poznać samą substancję dokładniej, zajrzyj na stronę o kwetiapinie, gdzie opisujemy jej wskazania i przeciwwskazania.
Skąd senność po kwetiapinie i dlaczego lekarze ją wykorzystują
Kwetiapina i jej aktywny metabolit, norkwetiapina, działają na wiele receptorów naraz. ChPL opisuje między innymi duże powinowactwo do receptorów histaminowych i α1-adrenergicznych. Wpływ na receptory histaminowe zwykle łączy się z uspokojeniem i sennością, a senność ChPL wymienia wśród najczęstszych działań niepożądanych, czyli dotyczących co najmniej 1 na 10 leczonych osób.
Dlatego zdarza się, że lekarz sięga po kwetiapinę, gdy bezsenność towarzyszy chorobie, w której ten lek ma uzasadnienie, na przykład chorobie dwubiegunowej, albo gdy inne metody zawiodły. Stosowanie leku poza wskazaniami z ChPL (tak zwane off-label) jest możliwe, ale wtedy to lekarz bierze na siebie ocenę, czy korzyść przeważa nad ryzykiem. Masz prawo zapytać, dlaczego wybrał właśnie ten lek i jak będzie kontrolował jego bezpieczeństwo.
Warto też wiedzieć, że według ChPL senność pojawia się zwykle w pierwszych dwóch tygodniach i najczęściej ustępuje przy dalszym stosowaniu. Lek, który na początku mocno usypia, po pewnym czasie może więc działać na sen słabiej, a jego ryzyka pozostają takie same.
Jakie ryzyka opisuje Charakterystyka kwetiapiny
Najczęstsze działania niepożądane kwetiapiny, opisane w ChPL jako występujące u co najmniej 10% leczonych, to poza sennością: zawroty i ból głowy, suchość w ustach, objawy odstawienia, wzrost masy ciała, wzrost stężenia triglicerydów i cholesterolu całkowitego (zwłaszcza frakcji LDL), spadek cholesterolu HDL, zmniejszenie stężenia hemoglobiny oraz objawy pozapiramidowe.
Charakterystyka zaleca ocenę masy ciała, glukozy i lipidów przed rozpoczęciem leczenia oraz regularne badania kontrolne w jego trakcie. Nie robi przy tym wyjątku dla małych dawek, a lekarzowi każe brać pod uwagę Twoje rozpoznanie i dawkę, którą przyjmujesz. Rzadko zgłaszano hiperglikemię oraz rozwój albo zaostrzenie cukrzycy, w pojedynczych przypadkach ze skutkiem śmiertelnym.
Inne zagrożenia, o których mówi ChPL:
niedociśnienie ortostatyczne, czyli spadek ciśnienia przy wstawaniu, z zawrotami głowy i ryzykiem upadku;
wydłużenie odstępu QT zgłaszane po wprowadzeniu leku do obrotu, dlatego ostrożności wymagają choroby serca i inne leki wpływające na QT;
ciężka neutropenia, czyli spadek liczby białych krwinek; gorączkę, osłabienie albo ból gardła trzeba wtedy od razu zgłosić lekarzowi;
zaparcie i niedrożność jelit, u osób bardziej narażonych także ze skutkiem śmiertelnym;
akatyzja, czyli przykry niepokój ruchowy i trudność z usiedzeniem w miejscu, najczęściej w pierwszych tygodniach.
Interakcje, alkohol, ciąża i jazda samochodem
Przeciwwskazane jest łączenie kwetiapiny z inhibitorami CYP3A4, takimi jak leki przeciwgrzybicze z grupy azoli, erytromycyna, klarytromycyna, nefazodon czy inhibitory proteazy HIV. ChPL nie zaleca picia soku grejpfrutowego w trakcie leczenia, a przy alkoholu i innych lekach działających na ośrodkowy układ nerwowy każe zachować ostrożność. Połączenie z lekami serotoninergicznymi, w tym z SSRI, może wywołać zespół serotoninowy.
W ciąży kwetiapina może być stosowana tylko wtedy, gdy korzyści usprawiedliwiają ryzyko dla płodu. U noworodków matek przyjmujących leki przeciwpsychotyczne w trzecim trymestrze opisywano objawy pozapiramidowe i objawy odstawienia. U osób poniżej 18 lat ChPL nie zaleca stosowania kwetiapiny.
Dopóki nie poznasz swojej reakcji na lek, ChPL zaleca nie prowadzić pojazdów i nie obsługiwać maszyn. Przy porannej senności ma to realne znaczenie w drodze do pracy, dlatego pierwsze dni leczenia dobrze zaplanować bez jazdy samochodem.
Ketrel dla seniora: kiedy potrzebna jest szczególna ostrożność
Hasło „ketrel dla seniora” wpisują często bliscy, którzy szukają sposobu na nocny niepokój starszej osoby. ChPL jest tu jednoznaczna: kwetiapina nie jest zatwierdzona do leczenia objawów psychotycznych w przebiegu chorób otępiennych.
U osób w podeszłym wieku z otępieniem, przyjmujących niektóre atypowe leki przeciwpsychotyczne, obserwowano w badaniach w przybliżeniu trzykrotny wzrost ryzyka powikłań naczyniowo-mózgowych, takich jak udar. Metaanaliza danych o atypowych lekach przeciwpsychotycznych wykazała też u tych pacjentów większe ryzyko zgonu niż w grupie placebo. W dwóch badaniach z kwetiapiną śmiertelność wyniosła 5,5% wobec 3,2% przy placebo, choć ChPL zaznacza, że na tej podstawie nie da się ustalić związku przyczynowego. Charakterystyka zaleca też ostrożność u osób z czynnikami ryzyka udaru.
Do tego u starszych osób klirens kwetiapiny jest mniejszy o 30-50% niż u młodszych, a spadki ciśnienia przy wstawaniu zwiększają ryzyko upadków i urazów. Jeśli opiekujesz się bliską osobą, która źle śpi, zacznij od rozmowy z jej lekarzem o przyczynie. Ból, częste wstawanie do toalety, depresja czy działanie innych leków często da się leczyć bez leku przeciwpsychotycznego.
Inne drogi do lepszego snu, które warto omówić z lekarzem
Bezsenność jest objawem, a nie rozpoznaniem samym w sobie. Dobry plan zaczyna się od ustalenia, co ją podtrzymuje: lęk, depresja, nieregularny rytm dnia, alkohol czy choroby somatyczne. Więcej o przyczynach przeczytasz w poradniku o przewlekłych kłopotach ze snem.
Przy przewlekłej bezsenności często polecana jest terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I). Nie działa od jednej nocy, ale uczy, jak odbudować naturalny rytm snu bez ryzyka działań niepożądanych leku. Jeśli lekarz uzna, że potrzebny jest lek, ma do wyboru kilka grup:
Trazodon ma w ChPL wskazanie w zaburzeniach depresyjnych, także przebiegających z lękiem. Działa uspokajająco, ale jest przeciwwskazany u osób pod wpływem alkoholu lub leków nasennych. Więcej znajdziesz w tekście o Trittico stosowanym przy bezsenności.
Mirtazapina jest wskazana u dorosłych w epizodach dużej depresji. Do jej najczęstszych działań niepożądanych należą senność, uspokojenie, wzrost apetytu i masy ciała. Opis leku jest na stronie mirtazapiny.
Melatonina na receptę (ChPL Circadin) jest wskazana w krótkotrwałym leczeniu pierwotnej bezsenności u osób od 55. roku życia.
Leki nasenne, takie jak zolpidem, mają bezsenność we wskazaniach, ale ChPL ogranicza leczenie do nie więcej niż 4 tygodni, wliczając odstawianie.
Gdy lekarz wybierze lek przeciwdepresyjny: na co uważać
Trazodon i mirtazapina to leki przeciwdepresyjne. W pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Jeśli to zauważysz u siebie albo u bliskiej osoby, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Żadna z opisanych opcji nie jest dobra dla wszystkich: wybór zależy od Twojej historii, chorób współistniejących i innych leków.
Dlaczego nie warto zaczynać kwetiapiny na własną rękę
Pożyczona tabletka od znajomego albo resztki z cudzej kuracji to ryzyko, którego nie widać od razu. Nie wiesz, czy nie masz przeciwwskazań, jak lek zadziała razem z Twoimi lekami ani czy nie pogorszy Twoich wyników cukru i lipidów. Kwetiapiny nie kupisz bez recepty w legalnej aptece, a tabletki z nielegalnych źródeł mogą być podróbkami o nieznanym składzie.
Jeśli już ją przyjmujesz, nie odstawiaj jej nagle. ChPL opisuje po nagłym przerwaniu objawy odstawienia: bezsenność, nudności, ból głowy, biegunkę, wymioty, zawroty głowy i rozdrażnienie. Dlatego zaleca odstawianie stopniowe, a jego plan powinien ustalić lekarz.
Jeśli kwetiapinę przepisał Ci psychiatra, a leczenie jest prowadzone i udokumentowane, możesz złożyć wniosek o kontynuację recepty. Wniosek przez formularz z wywiadem ocenia lekarz, a o dodatkowe informacje może dopytać na czacie. To droga do przedłużenia leczenia już ustalonego, nie do rozpoczęcia nowego: pierwszy dobór leku na sen należy do psychiatry albo lekarza prowadzącego na wizycie. Lekarz może też odmówić, jeśli uzna, że potrzebne jest badanie.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (URPL)
Ulotka dla pacjenta Ketrel (URPL)
Charakterystyka Produktu Leczniczego Trittico CR (URPL)
Charakterystyka Produktu Leczniczego Mirtor (URPL)
Charakterystyka Produktu Leczniczego Circadin (EMA)